Gentrificatie en toerisme in Amsterdam

Studenten ontwerpen oplossingen voor inclusieve, diverse stad

10 januari 2020, Jacco Hogeweg – Hogeschool Inholland

Steden zijn ongekend populair, zowel bij toeristen als nieuwkomers. Daarbij dreigen de oorspronkelijke bewoners het veld te moeten ruimen. Docenten, onderzoekers én studenten gingen in Amsterdam de wijk in om oplossingen te ontwerpen voor een inclusieve, diverse stad. Hun bevindingen kregen een plek in de internationale publicatie Our City?.

Naar verwachting leeft in 2040 70 procent van de wereldbevolking in steden. Daarnaast groeit het toerisme. De vraag is of een stad als Amsterdam daarmee toegankelijk blijft voor iedereen en niet het exclusieve domein wordt van de welgestelden. Deze dreigende gentrificatie raakt aan allerlei actuele thema’s, zoals duurzaamheid, leefbaarheid en inclusiviteit.

 

Urban Leisure & Tourism Lab

Gentrificatie is ook al te zien in Amsterdam Noord. Midden in dit stadsdeel is het Urban Leisure & Tourism Lab (ULT-lab) actief. Aan de Papaverweg doen docenten, onderzoekers en studenten van Hogeschool Inholland onderzoek naar vraagstukken die onder meer te maken hebben met gentrificatie en toerisme. Het onderzoek is praktijkgericht: studenten werken in het lab nauw samen met bewoners, betrokken organisaties en de gemeente. En het onderzoek is ontwerpend: het is leren door oplossingen te creëren.

 

Onderzoek in Amsterdam Noord

Roos Gerritsma is mede-oprichter en associate lector van het ULT-lab. Binnen dit lab werkt ze samen met docentonderzoekers aan ontwerpgerichte onderzoeken. “Ik kreeg van Stipo, een bureau gericht op stedelijke ontwikkeling, het verzoek om mee te werken aan een publicatie over in- en uitsluitingsmechanismen in steden en hoe die te beslechten. In hoeverre kan iedere bewoner er zich thuis voelen? Samen met mijn collega Miranda Kamp richtte ik me bijvoorbeeld op FairBNB, een alternatieve manier om woningen te delen. Mijn collega-onderzoeker Philippa Collin verdiepte zich in de vraag hoe je plekken en evenementen zo inclusief mogelijk opzet. Docentonderzoeker Marie-Ange de Kort onderzocht in dat verband het retailaanbod van drie pleinen in Amsterdam Noord en nam interviews af met experts. Wat als het betaalbare bakkertje plaats moet maken voor een hipsterbar met caffè lattes van € 3,60?”

 

Creatieve oplossingen

“Vanuit onze opleiding Leisure & Event Management kunnen we heel goed nagaan hoe het winkelaanbod kan aansluiten bij de behoefte van de buurt”, zegt De Kort. “We onderzochten het Van der Pekplein, waar de gentrificatie al gaande is. Maar ook de nog meer traditionele Purmerplein en Zonneplein. Studenten gingen de straat op om deze en andere plekken in Amsterdam te observeren. Ze interviewden buurtbewoners en gingen toen al aan de slag met creatieve oplossingen. Hun concepten presenteerden ze aan een panel van professionals. Op basis van de feedback scherpten ze hun voorstellen aan om die te presenteren aan opdrachtgevers zoals de gebiedsmakelaars, Stadsherstel Amsterdam en woningbouwcorporatie Ymere.”

 

Grote kas op het plein

Een van de ideeën die de studenten bedachten was om een kas te bouwen midden op het Purmerplein. Als ontmoetingsplek voor alle buurtbewoners werkt het inclusiviteit in de hand, het plein is beter benut, ondernemers zijn betrokken als preffered supplier van bijvoorbeeld een gezonde maaltijd, wat een betere leefstijl voor omwonenden bevordert. Ymere reageerde zeer enthousiast op dit verrassende voorstel. Het is wat ontwerpgericht onderzoek kan doen. De studenten beginnen al in een vroeg stadium met conceptontwikkeling waardoor het creatief proces meteen loskomt.

 

Boekpublicatie Our City?

Het onderzoek in Amsterdam Noord is inmiddels afgerond. Nieuwe groepen studenten Leisure & Event Management leren met een kritische blik naar andere plekken in Amsterdam te kijken en er creatieve oplossingen voor te ontwerpen, zoals de Amsterdamse Poort in Zuidoost of de Spaarndammerstraat in West. Gerritsma, Kamp, Collin en De Kort werkten hun onderzoek in de tussentijd uit voor de Stipo-publicatie Our City? Countering Exclusion in Public Space. Gerritsma: “Het boek is een mooie manier om onze inzichten te delen met beleidsmakers. Maar we willen door. Om onze ideeën ook te helpen realiseren hebben we nu ook een specialist in co-creatie aangetrokken. Zo biedt het lab waardecreatie voor de stad en een continu leerproces voor studenten.”

 

Meer weten?

Lees hoe het Urban Leisure & Tourism Lab samen met bewoners, (non)profit-organisaties en gemeentelijke partners werkt we aan lokale waardecreatie. Via Stipo kunt het boek Our City? Countering Exclusion in Public Space bestellen


Samen werken aan praktische vraagstukken, wat levert dat op?

Testen, testen en nog eens testen tijdens minor Destination Development

Leren van en met de praktijk, dat is waar het hbo voor staat. 54 vierdejaarstudenten Tourism Management volgden de minor Destination Development en werkten tien weken samen met het werkveld en het Urban Leisure & Tourism Lab, een plek waar onderzoekers, docenten en studenten aan praktische vraagstukken werken. De minor is een prachtig voorbeeld van hoe onderwijs, onderzoek en werkveld elkaar versterken. Wat heeft het de betrokkenen opgeleverd?

Leestijd +/- 3 minuten

Het onderwijs

Avi (helemaal rechts op de foto) was onder de indruk van het hoge niveau van de minor. “Wat het sterke is van design based research is dat je daadwerkelijk een product maakt. Zo ga je van theoretisch idee naar pilot en dan verder, richting realiteit. Om een idee verder te brengen, heb je anderen nodig en moet je veel onderzoek doen. Er zijn zó veel factoren die je mee moet laten wegen, zoals de economie, geld, inclusie…” Alles bij elkaar heeft de minor de blik van de entrepreneur-in-spé verruimd. “Je ziet een tour maar kijk je naar alle factoren, dan gaat het over het maken van een betere wereld, voor locals én toeristen.”

Chantal en Naomi vonden de minor leerzaam maar ook zwaar op zijn tijd. “Het is een opdracht vanuit een bestaande opdrachtgever. Dat maakt dat je veel serieuzer nadenkt over de gevolgen van waar je mee bezig bent”, geeft Chantal aan. Naomi vindt het waardevol dat ze tijdens de minor heeft leren werken met design based research. “Wat we maken, testen we gelijk bij de doelgroep. Zo krijg je steeds beter zicht of wat je maakt ook aansluit bij de vraag. Het is een mooie manier van werken, daar ga ik ook veel aan hebben bij het schrijven van mijn eindscriptie.”

“Met design based research maak je wat, in plaats van erover te schrijven”, en dat vond Rianne een meerwaarde van de aanpak. “Voor het eerst heb ik het gevoel te werken aan een project met waarde. Met wat ik doe en bedenk, help ik de praktijk. Dat motiveert! Soms was het lastig om alle betrokkenen tevreden te houden. Aan de ene kant heb je amsterdam & partners die wat wil, en aan de andere kant school die je beoordeelt. Dat brengt spanning met zich mee maar ook daar leer je weer van.” Ook de Engelstalige Rachel is enthousiast over de minor. “Dit project brengt alles wat je hebt geleerd bij elkaar. Marketing, development, economie… het is alsof je bij een echt bedrijf werkt. En daar horen soms ook dingen bij die je minder leuk vindt. Net als in het echte leven, zeg maar.”

 

Creativiteit alleen is niet genoeg, naast 10% inspiratie is het gewoon heel hard werken. Het verschil tussen een goed idee en succes is de mate van uitvoering.

Micha van Hoorn, creative director bij Better Together Agency

Het onderzoek
Naar het thema overtoerisme, waar beide opdrachten een oplossing voor zoeken, heeft associate lector Roos Gerritsma veelvuldig onderzoek gedaan. Met haar tekstuele bijdragen aan (les)boeken, stroomt de kennis die ze in de loop der jaren heeft opgedaan terug het onderwijs in. “Vanuit het Urban Leisure & Tourism Lab bieden we, naast de nodige theoretische onderbouwing, studenten de mogelijkheid onderzoek te doen. Zo zijn afgelopen collegejaar twee afstudeerstudenten verder doorgegaan met het project uit deze minor. Wat wij als onderzoekers hiervan leren, verwerken we in onderzoek en publicaties. Ik vind het belangrijk om wat we leren terug te geven aan het onderwijs want de resultaten zijn voor iedereen relevant. Zo bouwen we verder op elkaars kennis en dragen we samen bij aan een duurzame en inclusieve wereld. Dit collegejaar maakt het lab onderdeel uit van de jury en zijn we in gesprek met minorcoördinator Manon Joosten over verdere doorontwikkeling van onze samenwerking in de komende collegejaren.”

Overtourism, discontents, measures and in travel and tourism

Onlangs is er een bijdrage van Roos Gerritsma verschenen in het boek ‘Overtourism, discontents, measures and in travel and tourism’. “Het boek gaat over stedelijke en toeristische context en presenteert een aantal steden. Mijn hoofdstuk gaat over de stad Amsterdam. De wetenschappelijke tekst heeft ook als achtergrondinformatie gediend voor de studenten in de minor.” Binnenkort vindt de Nederlandse lancering plaats van het boek ‘Our city? Countering exlucion in public space’. Hieraan hebben vier Inholland-collega’s vanuit het lab meegewerkt; Philippa Collin, Marie-Ange de Kort, Miranda Kamp en Roos Gerritsma. Het boek gaat over placemakingstools voor een toegankelijke stad en biedt handvatten voor professionals uit de praktijk, onderzoek en onderwijs.

De Inholland-studenten uit Diemen, Rotterdam en Haarlem hadden tijdens de minor Destination Development de keuze uit twee opdrachten, allebei met als doel het spreidingsbeleid van toeristen in Amsterdam te ondersteunen en meaningful encounters tussen bewoners en bezoekers te stimuleren. De helft beet zich vast in een concept om meer bezoekers te verleiden om naar de Gooi- en Vechtstreek te gaan, de andere helft richtte zich op het aanleveren van content voor de I Amsterdam City Card app van amsterdam & partners. De invulling was aan de studenten zelf en kwam tot stand door desk research, gesprekken met bewoners, toeristen en experts, observaties en testen of de oplossing wel houdbaar, haalbaar en bruikbaar is (design based research). Daarnaast werden er ter inspiratie gastcolleges gegeven en excursies georganiseerd. Op 11 november presenteerden de acht groepen bij Inholland Diemen hun plannen aan de hand van een posterpresentatie aan een divers publiek, waaronder afgevaardigden vanuit de gemeente Amsterdam en het MRA bureau (Metropool regio Amsterdam). Zij maakten tevens deel uit van de jury.

Het werkveld
Micha van Hoorn, creative director bij Better Together Agency, is via de gemeente Amsterdam gevraagd om de studenten tijdens de minor op weg te helpen. Tijdens een gastles heeft hij ze verteld wat creativiteit is, en in de reviewronde heeft hij de eerste concepten van feedback voorzien. “Wat me opvalt, is dat een groot deel van de studenten gedreven, serieus, betrokken en enthousiast is. Het creatieve niveau is hoog, dat zag je vandaag ook tijdens de posterpresentatie. Wat ik ze als tip mee wil geven, is dat creativiteit alleen niet genoeg is. Naast 10 procent inspiratie is het gewoon heel hard werken. Dat geldt ook voor het eindresultaat; het verschil tussen een goed idee en succes is de mate van uitvoering.”

Social incubator Wouter Smeets (Glimpse) helpt professionals bij het proces van idee naar impact. “Professionals hebben meestal veel inhoudelijke expertise maar dat is anders dan weten welke stappen je moet zetten voor impact. Tijdens het proces is het belangrijk om vroeg de belangrijkste aannames en risico’s te testen. Zit de doelgroep wel echt te wachten op jouw oplossing? Weet je zeker dat je hiermee een relevant probleem oplost? Er valt veel te winnen op doelgroep-kennis. Je merkt dat studenten – maar ook ondernemers! – bekenden bevragen en dan krijg je wenselijke, gekleurde antwoorden. Het is essentieel om informatie te krijgen van gebruikers, daarop te testen en op basis daarvan je product te bouwen of aan te passen.”

Het aspect dat vanuit het werkveld gezien nog meer terug mocht komen, was het businessmodel achter de ideeën. De laatste tien weken van de minor zal de focus daarom meer komen te liggen op testen en ondernemerschap waarbij het werkveld, onder andere met een gastcollege van Wouter, nauw betrokken is. Kijkend naar de toekomstige professional, heeft Wouter een duidelijk beeld voor ogen. “De markt zoekt mensen die iteratief, in kleine stapjes, werken. Progressie is daarbij belangrijker dan perfectie. Test je aannames aan het begin van het proces om te voorkomen dat je verder bouwt op verkeerde aannames en steek je energie in wat echt belangrijk is.” Wat hem verder opvalt, is dat studenten nu nog te vaak worden beoordeeld op het eindresultaat en minder op de weg daarnaartoe. “Geef ze een veilige omgeving waarin ‘goed genoeg voor nu’ al goed is. Laat ze veel testjes en onderzoek doen en kijk naar de essentie. Studenten willen een mooi eindproduct maar in mijn ogen zou het ook al goed zijn als ze aan het einde zeggen: we hebben het onderzocht maar het gaat niet werken. Ook dat zou met een mooi cijfer beoordeeld moeten worden.”


'De stad vraagt, wij onderzoeken en maken'

Het creatieve ULTL-lab voor vragen uit de echte wereld

In de metropool Amsterdam staat sinds 2015 het Urban Leisure & Tourism Lab (ULTL). Een lab voor vragen uit de echte wereld en gericht op de Inclusieve Stad en de Stad in Balans: twee grote vraagstukken waar we kleinschalige oplossingen voor ontwikkelen. Het lab is ontwikkeld vanuit Inholland, omdat dit goed past bij hun visie op de creatieve toekomst. Fieldlabs waarin studenten leren in de praktijk hebben de toekomst. Roos Gerritsma is associate lector van de Onderzoeksgroep Creative Business en docent Leisure Management. Theo Broersen is accountmanager van het ULTL. Samen zijn zij de kartrekkers van dit initiatief. Ze vertellen graag meer.

Praktijkgericht onderzoek, onderwijs en het werkveld in één lab
"In het ULTL combineren we praktijkgericht en ontwerpend onderzoek en onderwijs om vragen uit het werkveld op te pakken. Dit is voor hbo-scholen zoals Inholland erg belangrijk. Door deze onderdelen te integreren, leren studenten het meest. Studenten van de opleidingen Leisure & Events Management, Tourism Management en Facility Management doen mee aan het ULTL. Studenten krijgen bijvoorbeeld eerst college over wat inclusiviteit is. Inclusiviteit betekent kort gezegd dat iedereen vrijetijdsmogelijkheden moet kunnen gebruiken. Daarna gaan studenten in de praktijk aan de slag met hun project en tot slot evalueren we. Hoe heb je inclusiviteit toegepast in je project? Zo ontwikkelen studenten zich tot creatieve professionals. Professionals die met hun vakkennis tot oplossingen komen voor de vragen van de toekomst."

Amsterdam Noord biedt kansen
"Ons lab staat in Amsterdam Noord, waar veel gebeurt. Steeds meer toeristen en inwoners vinden hun weg naar Noord. Dat zorgt voor diversiteit. In het ooit meest vervuilde stuk van Amsterdam, is duurzaamheid nu juist een belangrijk thema. Interessante ontwikkelingen waarbij ons lab een bijdrage kan leveren en aan waardecreatie werkt. We halen vragen op bij de inwoners en de organisaties. We praten face-to-face met mensen uit het werkveld. Zo zorgen we echt voor verbinding en zijn we onderdeel van het lokale netwerk. En leren we studenten om praktijkonderzoek te doen. Ons totale netwerk bestaat ook uit partners buiten ons lokale netwerk. Bijvoorbeeld buitenlandse kennisorganisaties en bureaus die zich inzetten voor inclusiviteit in de stad."

Neem bijvoorbeeld woningbouwvereniging Ymere
"Nieuwe wooncomplexen in Noord moesten er komen. Makkelijker gezegd dan gedaan, want de bewoners van Noord zaten daar totaal niet op te wachten. Studenten deden onderzoek in de wijk: wat vinden de bewoners nou echt belangrijk? Zo leren ze meer over de mensen die daar wonen. En kan de woningbouwvereniging rekening houden met de wensen van de bewoners."

 

We werken aan de hand van lokaal weten, lokale waardecreatie en lokale impactmeting

1. Lokaal weten

"Je kunt je omgeving pas helpen als je je omgeving goed kent. We leren daarom over ontwikkelingen van vroeger en nu. We bouwen contacten op met stakeholders. We weten welke mensen er in de wijk wonen. Je moet je omgeving kennen. Anders sla je makkelijk een flater in je project. En weten betekent ook kennis krijgen over hoe je onderzoek doet. Dit past goed bij het onderdeel ‘weten’ van onze visie op de creatieve toekomst."

2. Lokale waardecreatie

"Nadat er een vraag binnenkomt, ontwikkelen we ideeën die waarde toevoegen aan het gebied. Bijvoorbeeld evenementen, tours, winkelconcepten of ontmoetingsplekken. We maken dus iets heel concreets. Precies zoals past in de visie van Inholland. Bij elk idee houden we inclusiviteit en duurzaamheid in ons achterhoofd."

3. Lokale impactmeting

"Goed dat we waarde proberen toe te voegen, maar lukt dit ook? Het is belangrijk om dat uit te zoeken. We ontwikkelen meetinstrumenten, waarin we niet alleen kijken naar economische, maar ook naar sociale waarde van projecten. Ook beleving, inclusiviteit en duurzaamheid zijn hierin weer belangrijk. We meten niet alleen projecten van onze studenten, maar ook van bijvoorbeeld sociale ondernemers in de wijk. In de zomer van 2018 test onze partneruniversiteit in Leicester onze impact toolbox."

 

We gebruiken ontwerpgericht onderzoek
"Wat we maken, testen we bij de doelgroep. Dat betekent ook dat er dingen mis kunnen gaan. Studenten ontwikkelen bijvoorbeeld samen met partners een tour door Amsterdam. Superleuk, want die gaan we echt uitvoeren. Maar het kan zijn dat de tour te lang is. Of dat mensen graag nog iets anders willen zien. We luisteren naar de feedback en verbeteren onze producten steeds."

We blijven leren door te doen
"Het lab was de eerste twee jaar echt pionieren. En we blijven vernieuwen door ons steeds af te vragen wat er anders, beter, mooier of groter kan. Nu zitten we in een volgende fase. We kijken terug op de afgelopen 2,5 jaar en we verbeteren onze werkmethoden en de onderzoeken die op de agenda staan. Mensen kennen ons steeds beter. We hopen dat we echt uitdagend onderwijs en onderzoek kunnen bieden. Zodat een student heeft ervaren wat de beroepspraktijk is. Het verbinden van werkveld, onderwijs en onderzoek blijft een uitdaging, maar een mooie. We hopen ook dat mensen ons steeds beter weten te vinden als kenniscentrum. Heeft iemand een vraag over toerisme in Amsterdam? Dat er dan meteen een belletje gaat rinkelen: ik moet bij het ULTL zijn!"


Overcrowded Amsterdam: Striving for a Balance Between Trade, Tolerance and Tourism - chapter 6

Auteur: Roos Gerritsma

Chapter 6

Bron: Boek: Overtourism – Excesses, Discontents and Measures in Travel and Tourism  – ed. Milano, C., Cheer, J.M., Novelli, M. (2019), CABI, UK


Criteria for a hybrid place: a tool for creating inclusive leisure venues

Bron: Our City? Countering exclusion in public space  – STIPO publishing | A placemaking Europe publication


The intimacy of exclusion. An embodied understanding - Philippa Colin

Bron: Our City? Countering exclusion in public space  – STIPO publishing | A placemaking Europe publication