Van Slow Toerisme naar Bewust-willen-leven-toerisme: Column Roos Gerritsma

Klik hier voor het artikel.
Platform: Tracey Metz & Stadsleven – live talkshow en webmagazine over leven in steden
Jaar: 2014


Next level toerisme concepten door onderwijs & onderzoek

Klik hier voor het artikel: ‘Studenten Inholland pionieren met next-level toerisme voor Amsterdam’
Auteur: onafhankelijk journalist Marlies Pilon
Datum: april 2019


The Inclusive Design Toolbox

We know from our own long-term interest in inclusive leisure & tourism that, despite the best intentions, places and products are often not inclusive by nature but that we need to consciously design them to be so. We also know that places that are designed based on the real human needs of a broad group of people can be incredibly vibrant and attractive and can help build a sense of safety, trust and belonging within cities. We’d like to both share our insights with young creative professionals and keep on learning together with them.

Go to the toolbox: https://inclusive.tourismlab.nl


Urban Leisure & Tourism Lab zet zijn tanden in grote vraagstukken

Auteurs: Hans Ariens en Hogeschool Inholland

Gepubliceerd in: Recreatie & Toerisme – Magazine voor professionals in de gastvrijheidssector

Maart/april 2019 – Editie 01- jaargang 29-nrit.nl


Artikel Daniel Nunes Goncalves (Portugees)

In augustus 2018 kwam de Braziliaanse reisjournalist Daniel Nunes Goncalves naar Amsterdam om een artikel te schrijven over de drukte vanwege het toerisme in de stad. Hij interviewde diverse personen, van de gemeente tot KLM en ook Roos Gerritsma van Hogeschool Inholland. In het artikel staat ondermeer te lezen over welke bijdrage het Urban Leisure en Tourism Lab wil geven op het gebied van kleinschalige oplossingen. Het interview vond uiteraard plaats in Amsterdam Noord aan de voet van de NDSM kraan.

Complete article:
viagem.estadao.com.br

A Europa reage contra o overturismo

O overturismo e a turismofobia em Amsterdã e outras cidades da Europa têm forçado a indústria do turismo a se reinventar. Incomodados, os anfitriões questionam: vale tudo pelo dinheiro dos visitantes?

“Turistas, vão embora! Vocês não são bem-vindos.” É com bordões pouco amigáveis, pintados em muros ou em faixas durante protestos de rua, que muitos viajantes têm sido recebidos por moradores de algumas das cidades mais legais – e por isso mesmo mais visitadas – do planeta. A hostilidade fez disparar o alarme de atenção nos departamentos de promoção turística, que tinham se acostumado a “vender” seus destinos com imperativos do tipo “Visite Barcelona” ou “Não deixe de ir a Veneza antes de morrer”. Eles ordenaram, a crescente população mundial de turistas obedeceu.

No caso de Barcelona, 30 milhões de convidados se somaram à população de 1,6 milhão em 2017. Em todo o mundo, essa massa crescente de forasteiros inclui a classe média de países populosos, como a China, que passou a ganhar o mundo aproveitando os descontos das companhias aéreas low-cost, os cruzeiros baratos, as locações de imóveis particulares mais econômicos que muitos hotéis. O turismo de massa invadiu o mundo, mas de forma predatória, que não se sustenta. A consequência é que os donos da casa, incomodados com o aumento do barulho, da poluição e dos preços, passaram a enxotar quem vem de fora. Desenvolveram fobia dos turistas.

++ LEIA TAMBÉM: Um guia para desbravar Amsterdã além das multidões

Em 2017, 1,3 bilhão de pessoas fizeram viagens internacionais pelo planeta,  metade delas na Europa, segundo estudo anual divulgado recentemente pela UNWTO, órgão de turismo da ONU. Essa multidão tem contribuído para consolidar o turismo como uma das maiores economias do planeta, responsável por 10% de todos os empregos. Enquanto a média de crescimento do turismo no mundo foi de 6,8% em 2007, na Europa o ritmo foi mais intenso, de 8,4%. Só a Holanda recebeu 17,9 milhões pessoas, que beneficiaram a economia com 12,1 bilhões de euros. Os brasileiros e os indianos foram os que tiveram o aumento mais expressivo de 2016 para 2017: 31%.

Como Amsterdam é o hotspot que atrai a maior parte dos visitantes, especialmente os que viajam pela primeira vez, o NBTC Holland Marketing, órgão de turismo nacional, não divulga mais a capital desde 2014. Além disso, criou uma campanha para estimular a visitação de outras cidades, como Roterdã e Haia.

'A Holanda tem outras cidades interessantes'

“Não queremos tirar visitantes de Amsterdã, mas mostrar que temos outras cidades interessantes”, afirma Elsje van Vuuren, porta-voz do Turismo da Holanda. Ao mesmo tempo, o Turismo da cidade de Amsterdã criou a campanha para divulgar bairros alternativos ao centro do Cinturão dos Canais. “Sabemos que, em geral, são as pessoas que vêm pela segunda vez as que mais aderem aos nossos incentivos para que conheçam outros bairros e cidades”, explica Janine Fluyt, porta-voz do Amsterdam Marketing.

Em vez de estimular o turismo, as novas missões dos órgãos são coordenar, regulamentar, manejar e controlar os fluxos turísticos. Tanto é que, durante 3 meses de 2017, a Amsterdam Marketing testou o protótipo do aplicativo Rijenradar, que atualizava a cada meia hora o tamanho da fila de 10 atrações – estimulando a pessoa a ir a lugares menos procurados. Uma versão definitiva deve ser lançada em breve. Já o cartão de descontos Amsterdam City Card tem sido uma ferramenta importante para mapear as atrações mais visitadas por cada tipo de viajante, de modo a utilizar o Big Data para influenciar, via redes digitais, a mudança desse padrão quando necessário.

O problema é mais complexo do que parece. “A sensação de superpopulação é atribuída aos turistas estrangeiros, mas boa parte das pessoas que se concentram nos centros urbanos são moradores, ainda que estudantes ou profissionais expatriados, que gostam da cidade e vêm morar aqui”, remedia a socióloga urbana Roos Gerritsmado Laboratório de Lazer Urbano e Turismo na Universidade de Inholland, em Amsterdã. “Amsterdã recebe cerca de 10 mil novos moradores por ano. Há também os turistas de um dia, que vêm de outras cidades do país e engordam as estatísticas e a sensação de superlotação”.

Não por acaso o assunto dominou boa parte da mídia holandesa durante a alta temporada do verão. Na capa do jornal De Volkskrant de 10 de agosto, especialistas do mundo todo tentam achar soluções. Dois livros estavam em destaque nas livrarias: o recém-lançado How to be a better tourist (Como ser um turista melhor), do holandês John Idema, e Como evitar outros turistas (howtoavoidothertourists.com), que deu origem ao site homônimo e aos tours que a autora, Nina van der Weiden, oferece por lugares que só os moradores costumam circular.

Mocinhos e vilões

Além dos maus turistas, que não respeitam os locais visitados, outros vilões têm sido apontados. “Poucas formas de turismo são tão destruidoras quanto os cruzeiros”, dispara a jornalista norte-americana Elizabeth Becker, em seu livro Overbooked, que investigou a questão já em 2014. A maior parte dos milhares de passageiros de navios que aportam nas cidades não deixa dinheiro na localidade visitada, mas sim na empresa do cruzeiro.

Acusado de popularizar ainda mais o turismo e de pagar menos impostos que os hotéis, o Airbnb também tem tido suas atividades reguladas. A entidade se defende. “O Airbnb é uma solução para o turismo de massa, ao contrário do que alegam alguns setores”, defende Adriana Lutfi, gerente de comunicação da empresa no Brasil. “Contribuimos para que regiões pouco conhecidas sejam uma opção para descentralizar a presença de turistas nas cidades”. Segundo a empresa, que recentemente criou um departamento para estimular o turismo responsável, o Airbnb corresponde a apenas 7% de todas as chegadas de hóspedes nas 8 cidades mais visitadas do mundo – lista que inclui Barcelona, Veneza e Amsterdam.

Em busca de caminhos, a professora holandesa Roos Gerritsma e seus alunos de turismo estão engajados em um projeto pioneiro idealista no hypado bairro de Amsterdam-Noord: a criação de uma plataforma colaborativa alternativa, o Fairbnb, para alugar imóveis particulares no bairro, com um gerenciamento feito em parceria com a cidade e sem qualquer fim lucrativo. O objetivo é que o projeto seja realizado concomitantemente na cidade de Veneza. “É preciso olhar com 40 anos de antecipação para evitar que a degradação aconteça em outros destinos”, diz ela.

Uma das maiores autoridades do assunto, o antropólogo italiano Claudio Milano, professor de turismo sustentável da Universidade Ostelea de Barcelona, ressalta que o momento é importante para repensar a forma como o turismo tem se desenvolvido no mundo. “Overturismo é uma responsabilidade compartilhada: os administradores das cidades e os gerenciadores dos destinos têm que perceber que há limites para o crescimento”, afirma. A solução é viajar de forma consciente, tentando evitar os grandes grupos para provocar menos impacto, exercitando a empatia de se colocar no lugar do anfitrião e respeitando cada cultura.


AMSTERDAM RESIDENTS AND THEIR ATTITUDE TOWARDS TOURISTS AND TOURISM 2017

Roos GERRITSMA1, Jacques VORK2

Research Group of Creative Business, Hogeschool Inholland Amsterdam|Diemen, Inholland University of Applied Sciences, Wildenborch 6, 1110 AG Diemen, Netherlands E-mails: 1roos.gerritsma@inholland.nl; 2jacques.vork@inholland.nl

Received 2 February 2017; accepted 12 April 2017

In Amsterdam, the phenomenon of overcrowding is increasing, and tourism is one of the causes. Both the pub- lic debate and the municipal authorities are pointing to an increasing need for more expertise and knowledge regarding ways of achieving a healthy balance for various stakeholders. This article focuses on the stakeholder role of city residents and discusses their attitudes to tourists and tourism-related developments in their own neighbourhood and in the rest of the city. The term “attitude” can be divided into three components: feeling, behaviour and thinking. The results of this study are based on both quantitative and qualitative fieldwork (surveys and semi-structured interviews) and on desk research. It can be concluded that, for the most part, residents have a positive attitude to tourists and tourism. Differences in attitude are mostly determined by the city district where respondents live and by personal feelings and thinking. Follow-up research in the coming years will examine the complexity of the issue of overcrowding in more depth.

Keywords: behaviour, feelings, overcrowdedness, thinking, urban tourism.

Introduction

Amsterdam is growing, in terms of popula- tion, businesses and visitors. In 2014, the total number of hotel stays amounted to 12.5 million, compared with fewer than 8 million in 2000 (O+S het Amsterdamse Bureau voor Onderzoek en Statistiek 2002). The record year 2014 showed a rise of 11.3% in hotel stays as compared to 2013, and in 2015 the increase continued (+3.6% over the first eight months) (toeristischebarometer 2014–2015). Amsterdam

has long been among the top 10 most visited cit- ies in Europe. However, to the users of the city these “record figures” are something of a mixed blessing, as evidenced by the growing number of complaints, protests and reader’s letters in the Amsterdam daily newspaper Het Parool and social media channels such as Facebook and Twitter (for example, on the page of Vereniging Vrienden van de Amsterdamse Binnenstad (Association of Friends of the City Centre) and the Pretpark Amsterdam (Amsterdam Theme Park) account). The limited space in the city is

leading to increasing pressure and competition between the various groups of users.

In 2008, the City Marketing and Leisure Management research group at Inholland University of Applied Sciences decided to in- vestigate the perspective of residents towards tourists and tourism in their hometown in more detail; this research was mostly based on Roos Gerritsma’s Master’s thesis dating from 1999. In 2015, second-year Leisure Management1 students, in collaboration with the research group, repeated this study among Amsterdam residents. The theme of this new study is com- parable to that of the 1999 and 2008 versions, supplemented with questions about home- rental platforms such as Airbnb.Inc and more specific questions about particular locations and times during the week.

The introduction section of this article contains a description of the context to exam- ine the issue of overcrowding in Amsterdam in more depth. This is followed by the theo- retical framework, its operationalisation and the research methods. Then the results of the 2015 study are set out and, where relevant, compared to the results from 1999 and 2008. The article then presents the conclusions and a discussion.


Het Ware Noorden

Volledig Rapport:
Report HetWareNoorden

Het Ware Noorden

Informatie uit dit verantwoordingsdocument is vrij te gebruiken voor de beide projectpartners, te weten Hogeschool Inholland en Vereniging de Ceuvel.

Januari 2018

Auteurs:

Roos Gerritsma
Els Reijnen
John Tielman
Nadine de Chauvigny de Blot

Met medewerking van:

De Ceuvel & Metabolic:

Chandar van der Zande, voorzitter vereniging de Ceuvel en projectleider van Het Ware Noorden
Jonah Link, stagiaire voor Het Ware Noorden

Hogeschool Inholland:

Leisure Management coördinator Concepting&Events Andreas Bischoff en consultant docent Josine Neyman
Ard van den Berg
Larissa Sontoidjojo

Jimmy Drent
Nordin Badouri
Seda Demirel
Coördinatoren Urban Leisure Pieter Breek en Rik van Wilsum

Studenten International Business & Innovation Studies: Carmen Subtirica
Michelle Osovschi
Daniela Auer

Jonah Broekhuizen

Deze publicatie is mede mogelijk gemaakt dankzij Amsterdam Creative Industries Network (ACIN).

Volledig Rapport:
Report HetWareNoorden

In het voorjaar van 2017 vroeg Chandar van der Zande, voorzitter van de Ceuvel, of wij vanuit Hogeschool Inholland de sociale impact zouden kunnen meten van de programmering van Het Ware Noorden (HWN). Deze programmering is gericht op het overbrengen van een duurzame lifestyle, gericht op het gedachtengoed van de circulaire economie, gebruik makend van vakbekwame Noordelingen en het hergebruik van materialen. Via activerende sessies, zoals de Maakdagen waarbij je als deelnemer actief je eigen lamp, bank of wat dan ook maakt onder begeleiding van een vakman/vrouw, is er tevens oog voor het nastreven van een aantrekkelijk design.

De Ceuvel en diens programmering van Het Ware Noorden, wil daarnaast een inclusieve plek zijn. Tijdens de eerste drie jaar van het bestaan van de Ceuvel is naar voren gekomen, dat bepaalde doelgroepen de plek goed weten te vinden en dat andere doelgroepen, zoals de directe buren – vooral de oorspronkelijke Noorderlingen – de Ceuvel juist links laten liggen.

Naast het meten van de impact van de programmering, is er dus tevens de opdracht om mee te denken met de Ceuvel over de wijze

waarop bepaalde in-en uitsluitingsmechanismen kunnen worden verminderd. Kortom, welke ontwerpcriteria kunnen we de producers meegeven waarmee de kans op een inclusievere programmering toeneemt? In de leisure wetenschappen wordt in dit kader ook wel gerefereerd aan de leisure paradox, zoals beschreven door Spracklen in 2009: échte vrije tijd is voor slechts een beperkte groep uit de samenleving weggelegd, voor de meeste mensen geldt dat er vaak de nodige economische, sociale, culturele, geografische beperkingen zijn, alvorens er onbekommerd genoten kan worden van het aanbod van vrijetijdsvoorzieningen. Uit onderzoek van Leisure Management collega Philippa Collin naar inclusieve leisure (Collin, 2016) is naar voren gekomen dat het betrekken van de eindgebruikers hierbij, van wezenlijk belang is. Als kennisinstelling signaleren we in toenemende mate de noodzaak om op een meer ontwerpgerichte wijze onderzoek uit te voeren waarbij een human of user centered aanpak centraal staat. Sinds eind 2015 werken we vanuit ons Field Lab Amsterdam Noord (FLAN) op vraag gestuurde wijze met werkveldpartners, studenten en onderzoekers samen aan het ontwikkelen van kleinschalige oplossingen voor complexe vraagstukken. We zijn aangesloten bij het Stadslab BSH waar we een Kids Green Week (2016) en een Buiksloterhanden Community Week (2017) mee hebben georganiseerd. Studenten leren hierdoor om als creatieve en sociale stadsmakers mee te bouwen aan sociale en duurzame gebiedsontwikkeling. Eén van onze richtlijnen daarbij is de onderzoekagenda voor de creatieve industrie van Click NL. In hun nieuwe Kennis en Innovatie Agenda van de Creatieve Industrie 2018-2021 wordt de thematiek rondom de inclusieve en circulaire samenleving gezien als één van de grootste uitdagingen waar we voor staan.

Als kennisinstelling sluiten we daar op aan; Hogeschool Inholland verwoordt het als volgt in haar instellingsplan Durf te leren – 2016-2022: “Inholland draagt bij aan de uitdagingen in de Randstad, van de kop van Noord-Holland tot de Drechtsteden, met onderwijs voor studenten en professionals en praktijkgericht onderzoek voor de beroepspraktijk. We zijn onderscheidend op de thema’s duurzaam, gezond en creatief, en werken daarin samen met het beroepenveld, overheden en maatschappelijke partners. Wij doen dat persoonlijk en dichtbij, vanuit de overtuiging dat voor ons en onze studenten zowel succes als tegenslag de sleutel zijn tot ontwikkeling als professional en als mens. Diversiteit is daarbij een kracht.”

Vanaf april tot juli 2017 zijn Roos Gerritsma, associate lector van de Onderzoeksgroep Creative Business en Nadine de Chauvigny de Blot destijds vanuit haar rol als XNLT-studente (het honours programma van Hogeschool Inholland) en sinds september als junior onderzoeker, samen met een projectgroep van derdejaars studenten van de opleiding Leisure Management, keuzeonderwijs Concepting & Events begonnen om praktijkgericht onderzoek te doen naar de impact en het produceren van de maakdagen.

Dankzij gelden vanuit het Amsterdam Creative Industries Network (ACIN) was het mogelijk dit project een extra boost te geven en het projectteam uit te breiden. Vanaf september 2017 zijn daarom naast bovengenoemde betrokkenen,

nog twee docent-onderzoekers betrokken bij het project, dit zijn: Els Reijnen (Leisure Management) en John Tielman (International Business and Innovation Studies). Naast de productie van de maakdag is de opening van het lichtfestival toegevoegd.

Doelstellingen

De Ceuvel heeft de volgende vier doelstellingen gesteld voor Het Ware Noorden in de toegewezen subsidieaanvraag voor Maak je Stad.

1. De kennis en kunde van de vakmensen uit Noord weer in ere te herstellen

2. Mensen uit de buurt met elkaar verbinden

3. Mensen uit Noord op een leuke en laagdrempelige manier kennis te laten maken met duurzaamheid (educatie)

4. Het aanwakkeren van trots op Noord dankzij de eigen versie van het Light Festival

Hierop aansluitend zijn we gezamenlijk gekomen tot de volgende doelstelling van onze verkennende studie van september t/m december 2017:

Inzicht krijgen in de ontwerpcriteria waaraan de programmering en productie van Het Ware Noorden moet voldoen wil het meer inclusief zijn en inspelen op de waarden en cohesie in de buurt (prototype A) en voor de wijze waarop de sociale en belevingsimpact hiervan, kan worden gemeten (prototype B).

Essentieel hierbij is om het perspectief van de eindgebruiker mee te nemen, vandaar dat ons startpunt was: de ervaringen en wensen van Noorderlingen ten aanzien van duurzaamheid, sociale cohesie, mate van inclusiviteit en toekomstbeeld van hun woonomgeving.

Leeswijzer

In dit rapport lichten we toe hoe we te werk zijn gegaan en welke informatiebronnen we hier tot nu toe voor hebben aangewend. We tonen de meest opvallende resultaten uit ons veldwerk, zowel in tekst als in beeld.

In 2018 gaan we een vervolgproject uitvoeren waarbij we ons wederom richten op de Noorderlingen, de productie van de programmering van Het Ware Noorden en op het meten van de effecten hiervan.

Deze publicatie dient dan ook te worden beschouwd als een weergave van een innovatieproces op vele terreinen, die van het onderwijs, onderzoek en samenwerkingsvormen met de beroepspraktijk. Een proces waarbij veel inspiratie is opgedaan en de eerste resultaten

meer dan genoeg aanleiding geven voorwaarts door te gaan. In het hoofdstuk Vergezichten laten we alvast zien welke mogelijke paden er voor ons liggen.

Eén ding is afgelopen maanden duidelijk geworden: het vuur van Noord, het Noorderlicht, de vlam die de gezamenlijke toekomst van bewoners met elkaar bindt, draait om het dorpse én ruige karakter van dit bijzondere stuk Amsterdam.

Roos Gerritsma – Coördinator Field Lab Amsterdam Noord
Associate lector Onderzoeksgroep Creative Business en docent Leisure Management aan de Hogeschool Inholland

Volledig Rapport:
Report HetWareNoorden


Wijkbeleving in Amsterdam Noord

Wijkbeleving in Amsterdam Noord

Informatie uit het artikel mag worden gebruikt met een correcte verwijzing naar het artikel en de auteurs.

Auteurs:

Roos Gerritsma

Els Reijnen

Jacques Vork

info: Roos.Gerritsma@inholland.nl

Binnen het Urban Leisure & Tourism Lab van de Hogeschool Inholland staat het “lokaal weten” centraal alvorens we samen met netwerkpartners, studenten en docenten aan lokale waardecreatie kunnen gaan doen.

We vinden het van belang om binnen het living lab te weten wat er speelt in onze omgeving en welke complexe vraagstukken daarbij horen. In het voorjaar van 2018 raakten wij in gesprek met woningbouwvereniging Ymere die voor de uitdaging staat om nieuwbouwappartementen te gaan bouwen voor een groep bewoners die veelal al jarenlang woonachtig zijn in Tuindorp Oostzaan. Een wijk in Noord waar, net als in de rest van Noord overigens, de sociaaleconomische en culturele ontwikkelingen elkaar snel opvolgen. We stelden ons vragen als: hoe bouw je aan een gezamenlijke duurzame en sociale toekomst? Welke waarden en normen zijn daarbij van belang voor de bewoners? Hoe kun je bijdragen aan het creeren van betekenisvolle (ontmoetings)plekken?

In navolging van het onderzoek naar de productie en impactmeting van het Ware Noorden op de Ceuvel (Field Lab Amsterdam Noord, 2017-2018) is er aanvullend onderzoek gedaan naar de wijkbeleving in Amsterdam Noord voor onze netwerkpartner woningbouwvereniging Ymere. Zowel literatuuronderzoek als resultaten van het eerdere onderzoek als van het aanvullende onderzoek zijn in onderstaande tekst verwerkt.

1. Het creëren van een sociale en duurzame gemeenschap in Noord

In het stadsdeel Amsterdam Noord wonen inmiddels bijna 92.000 mensen en dit aantal zal in rap tempo toenemen komende jaren. De stad Amsterdam, groeit met bijna 1000 nieuwe bewoners per maand, niet voor niets dat er dringend nieuwe woningen worden bijgebouwd, zie afbeelding 1.

Afbeelding 1. Wijkontwikkeling in Amsterdam, bron: gemeente Amsterdam

Vooral Amsterdam Noord krijgt in verhouding veel nieuwbouw – en dus veel nieuwe Noorderlingen – erbij. Er worden tienduizenden woningen bijgebouwd, alleen al in het Hamerkwartier zijn er 6500 gepland, er wordt druk gewerkt aan het Centrum Amsterdam Noord (CAN) (Gemeente Amsterdam, z.j.), in Overhoeks en de NDSM werf verrijzen diverse hoge torens, de laatste stukken in Elzenhagen worden volgebouwd, Buiksloterham krijgt steeds meer vorm. Met de komst van de Noord-Zuid metrolijn op 22 juli 2018 komt er bovendien een andere ontsluiting van het eens zo geïsoleerde stuk van de stad bij.

De laatste jaren lijkt er een soort stammenstrijd gaande tussen de oude en nieuwe Noorderlingen. Via (sociale) media worden expliciete verwensingen over en weer verspreid. Op Facebook, maar ook tijdens ons veldwerk werd de (ervaren) kloof tussen oude en nieuwe Noorderlingen, herhaaldelijk benoemd. Amsterdam Noord vertoont op diverse plekken kenmerken van een gentrificatie proces waarbij de toegenomen ongelijkheid tussen arm en rijk zichtbaarder wordt. We refereren hier slechts aan één treffend artikel uit het Parool van 23 maart 2017: De gentrificatie in Amsterdam is een proces van uitsluiting van stadsonderzoeker Cody Hochstenbach.

Thuisgevoel in Noord: het opbouwen van een gezamenlijke toekomst

Gevoelens van exclusie is een complex fenomeen, waarvan we inmiddels weten dat dit diepe gevoelens van ongelijke bejegening en afwijzing te weeg kan brengen (Bourdieu & Wacquant, 2004). Zo ook in Amsterdam Noord. De woningcorporaties willen scheefwonen door middel van verschillende maatregelen tegen gaan. Echter leidt dat volgens Huurgenoot, de huurderskoepel van Stadgenoot, “tot veel onrust omdat het veilige gevoel zeker te zijn van een huis, wordt weggenomen” (Het Parool, 7 juni 2018).  Keer op keer komt uit studies het belang van sociale en duurzame gebiedsontwikkeling naar voren. Sociale en duurzame plekken verhogen de kwaliteit van leven geeft bewoners een groter thuisgevoel, een van de kenmerken van sociale duurzaamheid. Het thuisgevoel is in Amsterdam Noord een zeer belangrijk iets. Het kenmerkt zich in Amsterdam Noord door het gegeven dat bewoners op elkaar letten en zorg dragen voor elkaar. Zoals verschillende bewoners aangaven: ‘het ons kent ons gevoel’, zodat je weet dat je ‘altijd bij elkaar terecht kan’.  Uit de interviews komt een gevoel van saamhorigheid bij de oude Noordelingen naar voren. Het besef dat bewoners elkaar nodig hebben en dat de sociale cohesie binnen enkele straten van een wijk zeer sterk is. Dit lijkt anders te zijn bij de nieuwe bewoners, de nieuwe Noordelingen (bewoners na 2007). Dat wordt ook gezegd door de bewoners: de nieuwe Noordelingen brengen een andere mentaliteit en sfeer mee. Daarnaast zorgt de gentrificatie ervoor dat de huur- en koopprijzen stijgen waardoor de oorspronkelijke (oude) Noordelingen hier niet meer aan kunnen voldoen. Een gevarieerd woningaanbod, een mix van huur- en koopwoningen, zou hiervoor een oplossing kunnen zijn. Echter blijkt uit gesprekken dat dit geen garantie voor succes is. De verschillende ontwikkelingen zorgen voor discrepanties in de sociale cohesie.

Kortom, Amsterdam Noord is een stadsdeel waar enorm veel verschillende dynamieken tegelijkertijd op elkaar inwerken, een stadsdeel waarbij het van belang is om een gezamenlijke toekomst op te bouwen.

2. Sociale duurzaamheid: kwaliteit van leven voor iedereen

Duurzaamheid bestaat volgens verschillende definities uit verschillende aspecten. Over het algemeen kan worden gezegd dat duurzaamheid bestaat uit economische, ecologische en sociale aspecten (Tirado, Morales & Lobato-Calleros, 2015).  Sinds de conferentie van de Verenigde Naties in Rio 2012, is sociale duurzaamheid steeds belangrijker geworden (UN, 2012). Duurzame steden en gemeenschappen vormen momenteel de elfde doelstelling van Unesco (https://en.unesco.org/sdgs).

Ook in dit onderzoek wordt de nadruk gelegd op het laatste aspect: het sociale aspect. Sociale duurzaamheid kent tevens meerdere definities en begrippen. Zo wordt het door Lehmann, Russi, Bala, Finkbeiner & Fullana-i-Palmer (in: Tirado, Morales & Lobato-Calleros (2015) omschreven als; ‘het huidige en toekomstige welzijn van generaties.’ In de sociale theorieën staan termen als sociale cohesie, stabiliteit en integratie centraal (Magee, Scerri & James, 2012). Echter zijn deze definities van toepassing op (nationale) maatschappijen en daardoor niet altijd van toepassing op (lokale) gemeenschappen of steden (Mori & Christodoulou in: Lu, Geng, Liu, Cote & Yu, 2017). Volgens Egan (in: Lu, Geng, Liu, Cote & Yu, 2017) zijn sociale cohesie en inclusiviteit onderdeel van een duurzame gemeenschap. Dit wordt bevestigd door Dizdaroglu (2015).

Volgens Hoornweg en Freire (in: Dizdaroglu, 2015) zijn duurzame steden, stedelijke gemeenschappen, die het welzijn van huidige en toekomstige generaties verbeteren door de integratie van economische, sociale en omgevingsvraagstukken. Een duurzame stad kenmerkt zich door een economische groei waarbij iedereen participeert en milieuverantwoordelijk is. Een wijze van denken die in het recentelijk populaire werk, Doughnut Economics (2017) van econome Kate Raworth, als centraal uitgangspunt wordt genomen. Ook volgens Egan (in: Lu, Geng, Liu, Cote en Yu, 2017) kenmerken duurzame gemeenschappen zich door een hoge mate van kwaliteit van leven na te streven waarbij effectief gebruik wordt gemaakt van natuurlijke bronnen, het milieu in acht wordt genomen, sociale cohesie en inclusiviteit worden nagestreefd en de economische groei wordt gestimuleerd. Om tot een succesvolle duurzame gemeenschap te komen dienen de tot de gemeenschap behorende huishoudens, een gevoel van groepsidentiteit (lidmaatschap) en sociale status hieraan te ontlenen (Grove in Dizdaroglu, 2015).

Het sociale welzijn wordt in de laatste twee decennia volgens Magee, Scerri & James (2012) steeds meer benaderd in termen van gemeenschapszin, kwaliteit van het leven, veiligheid, inclusiviteit en participatie in plaats van sociale structuren en regulatie. Zij spreken dan ook van duurzame gemeenschapszin, wanneer het gaat om lokale sociale duurzaamheid. In een lokale gemeenschap is er sprake van zowel gemeenschappelijke sociale duurzaamheid als het individuele welzijn.

De gemeenschappelijke duurzaamheid kan dus zowel vanuit sociologisch als psychologisch perspectief worden bekeken. Vanuit het sociale perspectief zegt Putnam (in: Magee, Scerri & James, 2012) dat ‘bindingskapitaal’ een vereiste is voor een gemeenschap om duurzaam te kunnen zijn. Volgens Riger en Lavrakas bestaat het ‘bindingskapitaal’ uit de mogelijkheid buren te kunnen identificeren, het aantal kinderen uit de buurt dat bekend is bij een persoon en het gevoel onderdeel te zijn van een buurt (in: McMillan & Chavis, 1986).

Binnen dit onderzoek wordt er gekeken naar het psychologisch perspectief; de individuele waarneming van de gemeenschap. Volgens McMillan en Chavis (in: Magee, Scerri & James, 2012) bestaat het psychologische perspectief uit lidmaatschap, invloed, integratie en tegemoetkoming van persoonlijke behoeften en een gedeelde emotionele connectie. Doolittle en MacDonald (in: McMillan en Chavis, 1986) onderscheiden de volgende vijf kenmerken vanuit het individuele perspectief:

  • informele interactie,
  • veiligheid,
  • pro-urbanisme (privacy),
  • voorkeur voor burencontact (interactie) en meningen
  • de wens tot participatie.

Bahrach en Zautra (in: McMillan & Chavis, 1986, p.8) noemen de zeven kenmerken die de mate van gemeenschap meten:

  • het thuis voelen binnen een gemeenschap,
  • tevredenheid,
  • overeenstemmende waarden en overtuigingen,
  • behoren tot de gemeenschap,
  • interesse in de gemeenschap,
  • belangrijk zijn voor de gemeenschap,
  • gehecht zijn aan de gemeenschap.

McMillan en Chavis (1986) onderscheiden na onderzoek zelf de volgende vier kenmerken:

  • lidmaatschap,
  • invloed,
  • integratie en tegemoetkoming aan behoefte
  • gedeelde emotionele connectie.

2.1           Bewoners aan het woord

Deze kenmerken komen terug in interviews die met bewoners en sleutelfiguren uit Amsterdam Noord. Zoals eerder in dit stuk aangegeven is de sociale cohesie voor de oude Noordeling zeer belangrijk. Dat wordt door bewoners aangegeven als “het praatje”. Op straat elkaar groeten, informeren hoe dat het met elkaar is, is zeer belangrijk. Ontmoetingsplaatsen zijn hiervoor een randvoorwaarde. De straat, buurthuizen, sportverenigingen, speelplaatsen/ plekken parkjes etc. worden dan ook door de bewoners gezien als essentiële plekken in de buurt. De toegankelijkheid, onderhoud en laagdrempeligheid van deze plekken is van groot belang. Een goed onderhouden park of een speelplaats van een school zonder omheining zijn hiervan concrete voorbeelden die door de bewoners genoemd worden. De locatie van de ontmoetingsplekken speelt een grote rol binnen de sociale cohesie in Amsterdam Noord. Dit wordt door verschillende bewoners en sleutelfiguren onderstreept. Om mensen met elkaar in contact te laten komen is een vertrouwde locatie een randvoorwaarde. De band tussen de bewoners en de locatie is zeer sterk wat maakt dat de sociale functie van een wijk zeer sterk plaatsgebonden is. Deze band bestaat dus zowel uit de lokale bewoners, als specifieke plekken in de wijk. De nieuwe Noordelingen hebben deze link met de andere bewoners en deze plaatsen niet.

Uit het onderzoek van Doolittle en MacDonald (in: McMillan en Chavis, 1986) kwam tevens naar voren dat de verschillende kenmerken gerelateerd aan elkaar waren. Zo daalde de behoefte aan privacy wanneer de mate van interactie groter werd. Het gevoel van veiligheid en de mate van interactie waren gerelateerd aan elkaar en als laatste kwam naar voren wanneer het geval van veiligheid groter werd daalde de behoefte aan privacy. Uit het onderzoek van Glynn kwam eenzelfde relatie naar voren: het gemeenschapsgevoel en de mogelijkheid om binnen een gemeenschap te functioneren waren aan elkaar gerelateerd (in: McMillan en Chavis, 1986).

Uit deze bevindingen blijkt dat een gemeenschap meer is dan een optelsom; het kan leiden tot een inclusieve gemeenschap. Dit wordt onderschreven door Gerometta, Häussermann & Longo (2005) een burgelijke gemeenschap bij kan dragen aan meer samenhang binnen een gemeenschap of een stad. Het effect van samenhang kan echter ook een omgekeerd zijn: door het sociale ‘bindingskapitaal’ kan de mobiliteit van een gemeenschap ook collectief sociaal naar beneden gaan (Putnam; Kearns & Parkinson; en Moulaert & Nussbaumer in: Gerometta, Häussermann & Longo, 2005). Het kan worden gezegd dat wanneer mensen toegewijd en positief zijn, zij een buurt als een kleine gemeenschap beschouwen (Ahlbrant en Cunningham in: McMillan en Chavis, 1986). Ook bij de oude Noordelingen is dat het geval.

2.2           Gemeenschapsgevoel in Noord

Kortom: er kan worden gezegd dat sociale duurzaamheid kan worden gezien als het gevoel onderdeel te zijn van een groep, zowel van het individuele als het sociale (groeps)perspectief. Dit wordt onderschreven door Van Winkle en Woosnam (2014) die aangeven dat het gemeenschapsgevoel; “de ervaring en hun perceptie daarop van mensen binnen een groep is”. Om het gemeenschapgevoel te kunnen doorgronden is inzicht in de ontwikkelingen, participatie etc. nodig. Het delen van een collectieve ervaring, bijvoorbeeld door een evenement, kan bijdragen aan het gemeenschapgevoel (Getz in: Van Winkle en Woosnam, 2014). Dit kan een voorbeeld zijn wat McMillan en Chavis (1986) een “gedeelde emotionele connectie” noemen. Volgens Derret (in: Van Winkle en Woosnam, 2014) kunnen festivals aan het gemeenschapsgevoel bijdragen door een gevoel van erbij horen, ondersteuning, participatie, veiligheid en zelfstandigheid. Hierdoor kan een evenement het gemeenschapsgevoel en het gevoel wat bij een plaats of plek hoort, beïnvloeden. Zo ook de beleving van Amsterdam Noord bij de oude bewoners. Dit wordt door diverse interviews bevestigd: door mensen te betrekken en uit te nodigen bij evenementen wordt betrokkenheid en verbinding gecreëerd. Dit betreft niet alleen de programmering van een evenement, maar ook door bewoners te betrekken bij de opzet van een evenement (cocreatie).

3. Place making

Aan welke ontwerpcriteria voldoen aangename plekken in de stad?

Zoals hierboven genoemd kunnen festivals of evenementen het gevoel van een plaats beïnvloeden. Er zijn echter nog meer criteria die het gevoel van een plek kunnen bepalen. Binnen de wereld van ‘place making’ zijn diverse ontwerpcriteria geformuleerd waar een aangename plek, plein of gebied aan moet voldoen. Een plek waar mensen van diverse achtergronden zich thuis voelen, een plek die niet overkomt als slechts exclusief voor anderen, maar juist toegankelijk voor allen.

Dit onderzoek is geïnspireerd door het werk van de non-profit organisatie Project for Public Spaces (PPS) en hun uitgangspunten die zijn beschreven in hun publicatie uit 2016: Place making, what if we built our cities around places?

Op grond van hun rijke ervaring heeft PPS de volgende vier kernattributen beschreven waaraan de ideale (semi) openbare ruimte moet voldoen:

  1. De plek is toegankelijk en goed verbonden met andere belangrijke plekken in de buurt.
  2. De plek is comfortabel en heeft een goede uitstraling
  3. De plek trekt mensen aan die actief participeren in de activiteiten die worden aangeboden.
  4. Het heeft een open een sociaal karakter, waardoor mensen keer op keer terug willen komen.

Deze vier kernattributen komen samen in onderstaand model:

Afbeelding 2. (www.pps.org)

Kortom: in de bovenstaande bevindingen komt duidelijk naar voren dat, vanuit het perspectief van de oude bewoners van Amsterdam Noord, de verschillende kernkwaliteiten essentieel zijn voor een succesvolle open ruimte in Amsterdam Noord. Verschillende abstracte waarden en normen zoals het praatje, vriendelijkheid, verbondenheid, toegankelijkheid, groen en schoon, worden met grote regelmaat genoemd als belangrijke elementen van de buurt.